Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Những chuyến đi khơi nguồn cảm hứng sáng tác

Thơ và nhạc vốn có một mối duyên đặc biệt. Có những câu thơ khi đọc lên đã nghe như tiếng nhạc, và cũng có những giai điệu khiến ta muốn tìm đến tận cùng câu chuyện phía sau ca từ.

Khách mời của Giai điệu quê hương hôm nay là một người có cả hai mối duyên ấy: nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh. Ông làm thơ từ thời sinh viên, theo đuổi con đường khoa học, rồi tiếp tục tìm thấy trong âm nhạc một cách khác để bày tỏ những rung động trước cuộc đời, con người và quê hương, đất nước. Những sáng tác của ông có cả tình yêu đôi lứa, những suy tư về cuộc sống và một mạch cảm xúc đậm đà dành cho những miền đất Việt Nam.

Điều tôi muốn cùng các bạn khám phá hôm nay không chỉ là những ca khúc mới của Ngọc Lê Ninh, mà còn là câu chuyện về cách một người làm thơ tìm đến âm nhạc, cách những chuyến đi, những miền quê và những rung động riêng trở thành giai điệu.

Trong chương trình hôm nay, chúng ta sẽ đến với Mậu Duệ, Cao Bằng, lắng nghe âm hưởng miền Ví Giặm và khép lại bằng một bức tranh đồng quê tràn nắng. Bốn ca khúc, bốn sắc thái, nhưng cùng gặp nhau ở tình yêu dành cho những miền đất và con người Việt Nam.

BTV Bảo Trang: Thưa nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh, thơ ca đến với ông từ thời sinh viên, còn âm nhạc mở ra một con đường biểu đạt khác. Điều gì khiến ông không chỉ dừng lại ở những câu thơ mà còn muốn gửi gắm cảm xúc vào giai điệu? Khi có ý tưởng sáng tác, ông thường bắt đầu từ giai điệu, câu chữ hay một hình ảnh nào đó trong cuộc sống?

Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Tôi bộc lộ năng khiếu thơ ca từ khi còn nhỏ. Khi chưa biết chữ, tôi đã thuộc nhiều bài thơ, nhiều câu ca dao Việt Nam. Lớn lên, từ những năm học phổ thông, tôi bắt đầu làm thơ. Đến khi vào đại học, tôi viết được bài thơ "Con đê và dòng sông", tác phẩm được nhiều người biết đến. Trong bài thơ, chàng trai được ví như con đê bao bọc, che chở cho dòng sông là cô gái. Thời học cấp II, cấp III, các cô giáo thường muốn tôi dự thi học sinh giỏi văn, nhưng tôi lại học các môn Toán, Lý, Hóa và được nhà trường chọn vào lớp chuyên để đi thi những môn này. Dù vậy, tình yêu văn học vẫn luôn hiện diện và bổ trợ cho việc học tập, nghiên cứu của tôi.

Sau này, tôi làm chủ nhiệm câu lạc bộ thơ của Trường Đại học Mỏ - Địa chất, tham gia các phong trào thơ sinh viên. Có thể nói, thơ đến với tôi trước. Trước khi ra trường, tôi viết tặng nhà trường một ca khúc mang tên "Hành khúc Đại học Mỏ - Địa chất". Ca khúc được lựa chọn làm bài hát truyền thống của trường và được sử dụng từ năm 2002 đến nay. Cơ duyên đó khiến tôi tìm hiểu sâu hơn về âm nhạc.

Vốn có tâm hồn thơ và bắt đầu biết về nhạc, tôi tiếp tục học hỏi, sáng tác. Khoảng năm 2016, tôi đi sâu hơn vào con đường âm nhạc. Tuy vậy, bản chất của tôi vẫn là một nhà thơ, là thành viên Hội Nhà văn Hà Nội. Tôi vẫn sáng tác thơ và gửi tác phẩm ra nước ngoài. Thơ của tôi cũng được đăng trên một số tạp chí quốc tế, trong đó có tạp chí thơ Azaha, với hơn 40 bài được giới thiệu.

BTV Bảo Trang: Rời Mậu Duệ, chúng ta đến với một miền đất khác ở phía Bắc, đó là Cao Bằng. Cảnh sắc và con người nơi đây đã gợi cho ông những cảm xúc như thế nào để hình thành ca khúc "Cao Bằng ca"?

Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Hai ca khúc "Tình ca Mậu Duệ" và "Cao Bằng ca" được tôi sáng tác gần như cùng thời điểm. Sau chuyến đi Mậu Duệ, cháu ruột tôi, con của em trai tôi, yêu một cô gái người Tày ở Cao Bằng. Tôi đại diện gia đình nhà trai lên nhà gái dự lễ ăn hỏi. Trong dịp ấy, tôi hứa sẽ viết tặng gia đình nhà gái và người dân Cao Bằng một ca khúc.

Cao Bằng là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, gắn với cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, với người anh hùng Kim Đồng và nhiều địa danh có ý nghĩa. Tôi nghĩ rằng việc gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử của cha ông, từ những giai đoạn đấu tranh chống thực dân Pháp đến thời kỳ Bác Hồ hoạt động cách mạng, là điều rất quan trọng.

Cao Bằng cũng có nhiều cảnh đẹp. Sau chuyến đi, tôi tranh thủ những ngày nghỉ để viết liên tục trong vài tuần. Từ đó, "Cao Bằng ca" ra đời. Về âm nhạc, ca khúc có nhịp điệu nhanh hơn một chút so với "Tình ca Mậu Duệ".

BTV Bảo Trang: Với "Tình ca miền Ví Giặm", ông đã tiếp cận chất liệu dân ca như thế nào? Ông muốn giữ lại những nét thân thuộc của dân ca hay tìm cách tạo diện mạo mới để đưa âm nhạc đến gần hơn với người nghe hôm nay?

Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Tôi đã có 15 năm công tác trong lĩnh vực quản lý môi trường, trước đây là tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong thời gian đó, tôi có dịp làm việc tại Hà Tĩnh và tham gia một số dự án ở địa phương. Những trải nghiệm ấy giúp tôi tìm hiểu đời sống, bản sắc văn hóa của người dân Hà Tĩnh, từ đó sáng tác "Tình ca Hà Tĩnh". Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên tôi thử nghiệm âm hưởng dân ca miền Ví, Giặm. Tôi phải mất khoảng 15 năm gắn bó và tìm hiểu mới có thể viết được ca khúc ấy.

Sau đó, nhiều bạn bè, trong đó có các ca sĩ và bạn học đại học, đề nghị tôi sáng tác một bài về Nghệ An. Tôi nghĩ đây là vùng đất có truyền thống lịch sử, văn hóa đặc biệt, quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều anh hùng, nhân tài. Vì thế, viết một ca khúc về Nghệ An cũng là thử thách lớn đối với tôi.

Khi sáng tác về từng vùng miền, tôi đều phải tìm hiểu kỹ phong tục, tập quán và đời sống của người dân. Tôi muốn âm nhạc mang màu sắc riêng của địa phương, nhưng tiết tấu và giai điệu cần có sự sáng tạo, không đơn thuần lặp lại những khuôn mẫu dân ca đã có từ trước. Tôi hy vọng cách làm này vẫn giữ được tinh thần văn hóa truyền thống, đồng thời tạo sự mới mẻ để người trẻ cảm thấy hứng thú và đón nhận.

BTV Bảo Trang: Nhìn lại các sáng tác của ông, từ thơ tình, thơ về thiên nhiên, môi trường đến những ca khúc viết về các miền quê, có thể thấy sự gắn bó với cuộc sống và con người là một mạch nguồn xuyên suốt. Theo ông, âm nhạc hôm nay có thể làm gì để người trẻ hiểu hơn về quê hương, thêm yêu tiếng nói, làn điệu và văn hóa của từng vùng miền?

Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Muốn phát triển đất nước, điều quan trọng là chúng ta phải yêu nền văn hóa của mình. Văn hóa được thể hiện qua các làn điệu dân ca, dân tộc đặc trưng của từng vùng miền.

Tôi đã chuyển từ sáng tác nhạc trữ tình sang những ca khúc mang âm hưởng dân ca, bởi tôi muốn thể loại này đến gần hơn với người trẻ. Khi viết về các vùng miền, từ Hà Tĩnh, Thanh Hóa đến đồng bằng Bắc Bộ, Cao Bằng và những địa phương khác, tôi đều tìm hiểu kỹ phong tục, tập quán của người dân. Tôi đưa vào tác phẩm những nét âm nhạc đặc trưng của vùng đất ấy, đồng thời đổi mới tiết tấu và giai điệu để tạo nên màu sắc riêng.

Qua đó, tôi mong những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hôm nay, được các bạn trẻ yêu thích và đón nhận.

BTV Bảo Trang: Xin cảm ơn nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh đã dành thời gian trò chuyện. Được biết, tháng 10 cũng là tháng sinh nhật của ông. Xin chúc ông tuổi mới có thêm nhiều sáng tác đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và lan tỏa những âm hưởng dân ca trong đời sống âm nhạc!

Nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh: Xin cảm ơn Bảo Trang và quý khán giả đã lắng nghe cuộc trò chuyện!